Teatr Nie Teraz
Stowarzyszenie Nie Teraz

 

Urodził się w rodzinie polskich przesiedleńców z kresowego Wołynia, co okazuje się być bardzo istotnym w jego twórczości teatralnej, publicystycznej oraz naukowej.
Z teatrem zetknął się jeszcze w szkole średniej; natomiast jego debiutem scenicznym, a konkretnie aktorskim, był monodram wg. tekstów Ireneusza Iredyńskiego, zrealizowany w czasie studiów i pokazywany m.in. w Kielcach na Studenckim Festiwalu Teatrów Debiutujących "Start".


W roku 1980, będąc instruktorem teatralnym w Pałacu Młodzieży w Tarnowie, stworzył Grupę Teatralną "Nie Teraz" (od roku 1981 działającą już jako Teatr Nie Teraz), której pierwszą premierą był spektakl poetycki oparty na poezji Jana Lechonia pt. "Pasja według św. Jana". Od roku 1981 Teatr Nie Teraz (TNT) profesjonalizuje swą działalność i jednoznacznie wpisuje się w nurt polskiego teatru politycznego. Spektakl "Butelki" (premiera - listopad 1981) w reżyserii T.A. Żaka był tego dobitnym przykładem. Należy dodać, że wszystkie premiery TNT reżyserował T.A. Żak, a dla większości z nich był także autorem scenariuszy, a także scenografem.


W stanie wojennym TNT utracił możliwość normalnej pracy artystycznej. Oprócz utraty sceny na jego produkcje istniał zapis cenzury politycznej, a T.A. Żak był inwigilowany i szykanowany przez policję polityczną (SB). W tych warunkach działalność zespołu, jak i pokazy jego spektakli znalazły schronienie w Oratorium OO. Filipinów w Tarnowie. W tym czasie powstał m.in. spektakl "Zdrada" oraz spektakl "Między wierszami wierszy", którego słownym tworzywem była poezja Leszka Szarugi (premiera w 1983 r.).


Druga połowa lat 80-tych to wciąż ponawiane próby znalezienia miejsca i środków dla działalności teatralnej TNT. Pomimo zaproszeń i udziału w wielu festiwalach (m.in. w najważniejszym wówczas w Polsce festiwalu teatrów poszukujących, czyli Krakowskich Reminiscencjach Teatralnych, czy w Festiwalu Teatrów Uniwersyteckich w Bratysławie) oraz wielu nagród i wyróżnień (w tym Nagrody Prezydenta Tarnowa za działalność artystyczną dla szefa zespołu), TNT nie mógł normalnie pracować. Jedyną formą aktywności, która wówczas była dostępna zespołowi, okazała się teatralna działalność w plenerze. I tak zrealizowano spektakl uliczny "Próba Wyobraźni" (rok 1986), który został zaproszony m.in. na Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych w Jeleniej Górze. W roku 1987 powstał spektakl uliczny "Banania", którego zaczynem był projekt "Podróże", stworzony we współpracy z kilkoma innymi zespołami teatralnymi w Teatrze 77 w Łodzi. Z końcem lat 90-tych T.A. Żak był ponadto inicjatorem organizowania się znanych zespołów teatralnej alternatywy w Polsce w celu obrony prawa do niezależnej twórczości. Grupa inicjująca Stowarzyszenie Teatrów Innych zawiązała się podczas festiwalu Krakowskie Reminiscencje Teatralne w roku 1989. Obok TNT stanowili ją wówczas przedstawiciele m.in. Teatru Snów z Gdańska, Teatru Biuro Podróży z Poznania, Teatru Om z Krakowa, Teatru Trzeci w Drodze z Bydgoszczy.


W efekcie doświadczeń pracy teatralnej "na ulicy", w roku 1989 T.A. Żak zrealizował w Tarnowie pierwszy w historii tego miasta spektakl uliczny pt. "Pożegnanie", który zapoczątkował cykl, zatytułowany (śladem wcześniejszego spektaklu TNT) - "Próba Wyobraźni". Wszystkie spektakle tego cyklu, obok przygotowującej pracy warsztatowej z ochotnikami, charakteryzowały się istotnym połączeniem działań teatralnych z plastyką. "Pożegnanie" powstało w kooperacji z warszawskim rzeźbiarzem Wiesławem Janaszem, a kolejny spektakl (także 1989 r.) - "Ulica", z artystą plastykiem Winicjuszem Borowskim z Zamościa. W roku 1990 był "Dom", w którym zaistniało dwóch tarnowskich plastyków, Marek Sak i Jacek Wróbel. Ostatnim w tym cyklu było widowisko "Miasteczko" (rok 1992), zrealizowane w Tuchowie we współpracy z brytyjsko-holenderskim zespołem The Theatre of Small Mercies.


W 1989 r., dzięki zmianom politycznym w kraju, TNT mógł wreszcie wrócić do działań scenicznych. Powstał bardzo ważny dla twórczości T. A. Żaka spektakl "Europa po deszczu", który w różnych mutacjach personalnych i wersjach scenicznych był prezentowany widzom przez ponad 10 lat. Podobnie było z premierą z roku 1990 - "Odlotem", spektaklem stworzonym po tragicznej śmierci pisarza Jana Rybowicza (znajomego T.A. Żaka), który swoje artystyczne apogeum osiągnął w roku 2005, jako "Rybowicz, czyli głowa pełna lalek".
W latach 1990 i 1991, T.A. Żak zorganizował w Tarnowie dwie edycje Spotkań Teatrów Innych. Były to pierwsze w tym mieście interdyscyplinarne festiwale artystyczne, w których brali udział artyści z całej Polski. Obok spektakli scenicznych i ulicznych, były zdarzenia i wystawy plastyczne, była piosenka poetycka i koncert rockowy.


Początek lat 90-tych to także bardzo ważne artystyczne projekty międzynarodowe twórcy TNT zrealizowane we współpracy z twórcami ukraińskimi. W roku 1992 powstało ogromne przedsięwzięcie warsztatowo-artystyczne "Tchsze", które miało swe miejsce w okolicach Kalwarii Pacławskiej koło Przemyśla. W ramach tego projektu TNT pokazał widowisko uliczne "Droga". W roku 1993 odbyła się artystyczna wyprawa do Tarnopola na Ukrainie zatytułowana "Ikonostas". Tutaj finałem było także uliczne widowisko zrealizowane z ukraińskimi aktorami.
W roku 1996 powstał spektakl "Piano" nagradzany na różnych festiwalach i wyróżniony zaproszeniem na Łódzkie Spotkania Teatralne. Poetyka tego spektaklu, wpisanego w świat strachów na wróble, miała swój związek z twórczością Władysława Hasiora, z którym T.A. Żak nawiązał kontakt w roku 1990. Ta znajomość zaowocowała wielokrotną obecnością TNT w Galerii Hasiora w Zakopanem i prezentacją tam spektakli teatru. Ponadto T.A. Żak był pomysłodawcą i współorganizatorem, we współpracy z Fundacją Wsi Polskiej i Muzeum Tatrzańskim, Teatralnych Spotkań Obrzeży w Galerii Mistrza Władysława (do śmierci Mistrza odbyło się ich siedem).


Bardzo ważne w działalności artystycznej T.A. Żaka są jego kontakty z innymi twórcami teatru, także udział w różnych warsztatach teatralnych czy ich organizacja. Tak było jeszcze w latach 80-tych w ramach kontaktów z Teatrem 8 Dnia z Poznania czy z Teatrem 77 z Łodzi. W kolejnej dekadzie doszło m.in. do kontaktów ze Stowarzyszeniem Gardzienice, a przede wszystkim z Ośrodkiem Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu (obecnie Instytut Jerzego Grotowskiego). Owocem tych kontaktów były m.in. dwie edycje warsztatów TNT z azjatyckim zespołem Theatre OX i wspólny projekt edukacyjno-artystyczny "Kwiaty" (lata 1997 i 2000). Wśród najbardziej spektakularnych działań tego typu należy na pewno także wymienić warsztatowy wyjazd TNT do Pontedery we Włoszech na zaproszenie The Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards (rok 2005), czynny udział T.A. Żaka w XIV sesji Międzynarodowej Szkoły Antropologii Teatru ISTA w Krzyżowej i Wrocławiu (rok 2005) oraz warsztaty teatralne z japońskim mistrzem teatru butoh, Daisuke Yoshimoto (rok 2008), zorganizowane w Dworku Paderewskiego w Kąśnej Dolnej.


W wiek XXI T.A. Żak i TNT weszli nowym spektaklem "Na etapie", w którym ogromną rolę odgrywają XIX-wieczne polskie pieśni patriotyczne i religijne. Jego premiera miała miejsce w roku 2000 w Sanktuarium Matki Bożej Ostrobramskiej w Skarżysku Kamiennej podczas Zjazdu Kresowian.


Najistotniejszym jednak zdarzeniem tych lat jest użyczenie TNT przez miasto Tarnów sali do pracy i prezentacji. Pozwala to na normalne własne działania warsztatowe, stały kontakt z widzami oraz organizację różnych przedsięwzięć artystycznych i edukacyjnych; także zapraszanie gości. Warunki te pozwoliły na przygotowanie trzech ważnych premier TNT. Najpierw wymienionego już spektaklu "Rybowicz, czyli głowa pełna lalek" (premiera w hallu dworca głównego PKP w Tarnowie), a w roku 2004 spektaklu "Liczba Aniołów", którego premiera miała miejsce w Zakopanem w Teatrze im. S.I. Witkiewicza. Spektakl ten był dedykowany Władysławowi Hasiorowi w piątą rocznicę śmierci i został poprzedzony wznowieniem kontaktów T.A. Żaka z Muzeum Tatrzańskim - Galerią W. Hasiora, gdzie TNT zrealizował dwa ważne performance ("Błękitne marzenie" i "Liczba aniołów jest zawsze stała" - lata 2002 i 2003). Trzecim spektaklem byli "Niewierni (premiera w roku 2007 w Rhienhausen - Niemcy). Ten ostatni spektakl, będący autorską inscenizacją dramatu "Książę niezłomny" Calderona de la Barca, TNT prezentował m.in. podczas europejskiej podróży artystycznej przez cztery kraje: Niemcy, Szwajcarię, Francję i Austrię.


Niezależne miejsce pracy pozwoliło TNT także na zaangażowanie się w ogromny projekt warsztatowy i artystyczno - religijny "Czym wypełnić puste ramy", który był realizowany we współpracy z Wydziałem Duszpasterstwa Młodzieży Kurii Diecezjalnej w Tarnowie. Tematyka religijna została podjęta przez T.A. Żaka także w kolejnym projekcie warsztatowo-artystycznym pt. "Drzewo". Finałem trzech kolejnych edycji tego przedsięwzięcia (2004, 2005 i 2007) było widowisko pasyjne prezentowane wielokrotnie, także poza regionem tarnowskim. W roku 2007 T.A. Żak był pomysłodawcą i wraz z TNT realizatorem cyklu comiesięcznych spotkań artystyczno-literackich "Czytanie nocą", które odbywały się w największej tarnowskiej księgarni. Gośćmi tych wieczorów byli aktorzy, pisarze, dziennikarze, ludzie mediów i nauki, podróżnicy, sportowcy i w ogóle osoby interesujące. "Czytanie nocą" jest kontynuowane także w roku 2008. Miało też już swój debiut w Nowym Sączu.


W ramach swej pracy naukowej (m.in. w Muzeum Okręgowym w Tarnowie) Tomasz A. Żak opracował Dzieje Biblioteki Rodowej Książąt Olgierdowiczów Sanguszków, (w:) Tarnoviana, Tarnów 1985. Zajmował się także historią rodziny baronów Konopków oraz dziejami Legionów Józefa Piłsudskiego (dzieje bitwy pod Łowczówkiem w 1914 r.), co zaowocowało wieloma publikacjami w wydawnictwach zbiorowych, materiałach z sesji naukowych oraz artykułami w prasie polskiej i polonijnej (Londyn). Przez kilkanaście lat pracę naukową łączył z prowadzeniem wspólnie z żoną Antykwariatu "Pogoń" w Tarnowie. Był organizatorem jedynej w historii tego miasta aukcji starej książki (w roku 1994).


Ukończył też dwa kierunki studiów podyplomowych; w roku 1993 Zarządzanie małymi i średnimi firmami na Akademii Ekonomicznej w Krakowie oraz w roku 1998 w Wyższej Szkole Ubezpieczeń i Bankowości w Warszawie.


Oprócz pracy w Muzeum Okręgowym w Tarnowie (jako kustosz biblioteki muzealnej), pracował w tym mieście w Bibliotece Wojewódzkiej, a także w Pałacu Młodzieży, gdzie w latach 1991 i 1992 był dyrektorem. Ponadto współpracował z Miejskim i Wojewódzkim Ośrodkami Kultury. Był też prezesem Oddziału Towarzystwa Kultury Teatralnej oraz przewodniczącym zarządu w Stowarzyszeniu Teatr Nie Teraz.


T.A. Żak pracuje ponadto dla mediów, jako współpracownik i pracownik różnych redakcji. W latach 1990-91 był współwydawcą i redaktorem naczelnym pierwszego w III RP prywatnego czasopisma w Tarnowie - "Gazety Tarnowskiej". Od roku 2003 do 2005 był redaktorem naczelnym Galicyjskiego Tygodnika Informacyjnego "TEMI" w Tarnowie, jednej z największych lokalnych polskich gazet. Obecnie wydaje i kieruje czasopismem kulturalno-artystycznym "Intuicje".



System CMS - Agencja Interaktywna GEKOS